Eilstein,_Biblia_w_ręku_ateisty

Préparation du document



5
Spis treści
Podziękowania .................................................................................... 9
Zastosowane skróty ............................................................................ 10
Wstęp .................................................................................................... 11
Część pierwsza
Biblia początków
Glosy do Hymnu Kapłańskiego o stworzeniu świata i uwagi
o stosunku kreacjonizmu do nauki .................................................. 61
Nad Hymnem ........................................................................................................ 61
Unde malum? ........................................................................................................ 87
Na co świat? .......................................................................................................... 104
Uwagi końcowe .................................................................................................... 112
Kwestia zasadności kreacjonizmu.................................................... 112
Parę słów o problematyce aksjologicznej ...................................... 119
Powrót do Hymnu ................................................................................ 120
Aneks 1 Wkład dysputy pomiędzy ewolucjonizmem a kreacjonizmem
biologicznym ........................................................................................ 125
Aneks 2 Kosmologia a kreacjonizm ................................................................ 139
Aneks 3 O tak zwanym kosmologicznym dowodzie istnienia Boga.......... 163
Glosy do mitów o grzechu pierworodnym, naturalizacji
ludzkości i ofierze przebłagalnej Jezusa ........................................ 175
Inicjacja seksualna: naturalizacja ludzkości.................................................. 175
Boski prewidyzm a boska „sprawiedliwość”. Fundamentalny mit
chrześcijaństwa: koncepcja kary zastępczej ............................................ 183
Zagadka Węża ...................................................................................................... 192
Inicjacja moralna ludzkości. Geneza i natura norm moralnych .............. 196
Mity początków ludzkości. „Po konfiskacie nakład drugi” .......... 203
Kainowie ................................................................................................................ 203
Potop i Wieża Babel ............................................................................................ 218
Prolog do triumfalnej opowieści o ludobójstwie............................................ 225
6
Część druga
Biblia Hebrajczyków
Biblia zawłaszczonego Boga ............................................................ 229
Generalia na początek ........................................................................................ 229
Trzej „patriarchowie”.......................................................................................... 255
Cud „Księgi Józefa” ............................................................................................ 274
Ofiarowanie Izaaka. Abraham a Hiob ............................................ 277
Skandal „Akedy” .................................................................................................. 277
Rozważania o normach moralnych (łącznik między poprzedzającą
i następującą częścią cyklu) ........................................................................ 307
Wkracza Hiob ........................................................................................................ 311
Aneks Jahwe a ofiary ludzkie ............................................................................ 319
Pidion ha-ben ........................................................................................ 319
Ofiara spełniona .................................................................................... 326
Święte ludobójstwo .............................................................................. 327
Oblubieniec Sefory................................................................................ 329
Biblia okrutników .............................................................................. 337
Uwagi wstępne: srogi Jahwe ............................................................................ 337
Exodus: prolog opowieści .................................................................................. 350
Exodus: Krzew Gorejący .................................................................................... 354
Exodus: plagi egipskie ........................................................................................ 361
Czas wędrówki ...................................................................................................... 365
Amalekici .............................................................................................................. 366
„Złoty Cielec” i masakra .................................................................................... 368
Już u siebie ............................................................................................................ 373
Aneks Korpus Prawny Czteroksięgu .............................................................. 384
(A) Dekalog ............................................................................................ 384
(B) Uzupełnienie .................................................................................. 398
Biblia kłamców .................................................................................. 404
Uwagi ogólne ........................................................................................................ 404
Samuel i Saul ........................................................................................................ 405
Dawid i Salomon .................................................................................................. 424
Epilog ...................................................................................................................... 445
Opowieści biblijne i „Kohelet” ........................................................ 449
Legenda o Eliaszu i Elizeuszu, czyli święte masakry ................................ 449
Księga Rut, perła literatury biblijnej .............................................................. 463
Księga Jonasza, czyli odzyskanie zawłaszczonego Boga .......................... 469
Judyta, czyli wdowa-bohater ............................................................................ 474
Księga Tobiasza, czyli o niewytłumaczalnej wybiórczości bożej
opatrzności ...................................................................................................... 481
Księga Daniela, czyli nieskładna składanka .................................................. 487
Księga Estery, czyli uświęcony kicz ................................................................ 497
„Kohelet”, czyli kompromitacja „mądrości”.................................................. 510
7
Część trzecia
Jezus ewangelistów
Rozważania ogólne ............................................................................ 537
Problematyka historyczności Jezusa .............................................................. 537
O ewangeliach ciąg dalszy ................................................................................ 548
Judeochrześcijaństwo i rozłam ........................................................................ 561
Sprzeczności we wczesnochrześcijańskiej eschatologii ............................ 572
O sprzecznościach w ewangeliach ciąg dalszy.............................................. 573
Paradoks chrześcijaństwa.................................................................................. 574
Prehistoria podstawowej doktryny chrześcijaństwa.................... 574
Podstawowa treść doktryny o Ofierze Przebłagalnej ................ 579
Ofiara Przebłagalna za ludzkość a warunek indywidualnego
zbawienia ................................................................................................ 584
Ofiara Przebłagalna a bogobójstwo ................................................ 591
Quasi-diatessaron .............................................................................. 592
Mity Dziecięctwa .................................................................................................. 592
Problem Jana Chrzciciela .................................................................................. 602
Kuszenie na pustyni i problem boskości Jezusa .......................................... 608
Cuda i „tajemnica mesjańska”.......................................................................... 610
Ewangelie raz jeszcze: różnice i podobieństwa ............................................ 618
Dni wędrówek........................................................................................................ 622
Ciało i krew ............................................................................................................ 624
Apostołowie i problem Judasza ........................................................................ 627
Dni ostatnie............................................................................................................ 635
Krzyż i pusty grób ................................................................................................ 643
Zakończenie .......................................................................................................... 649
8
Pośmiertne epifanie Jezusa i problem Tomasza .......................... 649
Działanie „Ducha Świętego”.............................................................. 655
Etos Jezusa ewangelistów .............................................................. 657
Wokół wątku „Jezusa nędzarzy” ...................................................................... 657
Verba Magistri .................................................................................................... 667
O przypowieściach Jezusowych........................................................................ 684
Etos Jezusa ewangelistów a Kościół .............................................................. 693
Indeks cytowanych autorów ............................................................ 697
9
Podziękowania
Serdeczne dzięki składam wszystkim tym osobom, które czytały całość lub fragmenty
niniejszej książki w maszynopisie, zachętą wspomagały mnie w pracy
nad nią, a krytyką przyczyniły się do ulepszenia jej tekstu. Profesorom Bronisławowi
Baczce i Jackowi Hołówce dziękuję za to, że ich pozytywna ocena całości
umożliwiła opublikowanie książki, a poszczególne uwagi pomogły ulepszyć wywody.
Profesorowi Janowi Woleńskiemu dziękuję za przeczytanie i krytykę Wstępu.
Ks. profesorowi Michałowi Hellerowi dziękuję za to, że mimo zasadniczych różnic
światopoglądowych pomiędzy nim a autorką niniejszej pracy nie poskąpił czasu
na przeczytanie partii poświęconych kosmologii i ewolucji biologicznej oraz udzielił
mi szeregu rzeczowych wskazówek. Profesorowi Zbigniewowi Mikołejce
za przedyskutowanie ze mną pierwszych dwu szkiców. Profesorowi Piotrowi Stępniowi
za pożyteczne uwagi krytyczne dotyczące konstrukcji książki, za informacje
na temat biologii, za pozwolenie zacytowania i przedyskutowania jego nigdzie nieogłoszonych
przypuszczeń dotyczących starodawnego rytuału ofiarowania pierworodnych.
Doktorowi Marcinowi Ryszkiewiczowi za wskazówki dotyczące ewolucji
biologicznej. Profesorowi Wojciechowi Sademu za zapoznanie z jego tekstami
oraz za cenne wskazówki bibliograficzne. Nadto za liczne wartościowe uwagi szeregowi
moich przyjaciół: przede wszystkim profesorowi Jerzemu Jedlickiemu
i profesorowi Gustawowi Kerszmanowi, jak również Janinie Ludawskiej oraz profesorowi
Zbigniewowi Ogonowskiemu. Dziękuję nadto p. Elżbiecie Morawskiej
za niezmiernie skrupulatną pracę redakcyjną.
10
Zastosowane skróty
1 i 2 Krl – Księgi Królewskie
1 i 2 Krn – Księgi Kronik
1 i 2 Sm – Księgi Samuela
1 Kor – 1. List do Koryntian
1 P – 1. List św. Piotra
1 Tes – 1. List do Tesaloniczan
1 Tm – 1. List do Tymoteusza
BT – Biblia Tysiąclecia wyd. 5 (Pallotinum,
Poznań 2002)
BP– Biblia Poznańska (Księgarnia św.
Wojciecha, Poznań, t. 1–3 2003, t. 4 2004)
BW – Biblia wg Jakuba Wujka (Apostolstwo
Modlitwy, Kraków 1962)
Dn – Księga Daniela
Dz – Dzieje Apostolskie
Ef – List do Efezjan
Est – Księga Estery
Ga – List do Galatów
GNB – Gute Nachricht Bible (Deutsche
Bibelgesellschaft, Stuttgart 1997)
Hbr – List do Hebrajczyków
Hi – Księga Hioba
Iż – Księga Izajasza
J – Ewangelia „wg” Jana
Jdt – Księga Judyty
Jk – List św. Jakuba
Jon – Księga Jonasza
Joz – Księga Jozuego
KKK – Katechizm Kościoła Katolickiego
(Pallotinum, Poznań 1994)
Koh – Księga Koheleta
Kol – List do Kolosan
Kpł – Księga Kapłańska
Lb – Księga Liczb
Łk – Ewangelia „wg” Łukasza
Mk – Ewangelia „wg” Marka
MKPŚ – Międzynarodowy komentarz do Pisma
Świętego (Verbinum, Warszawa
2001)
Mt – Ewangelia „wg” Mateusza
Ne – Księga Nehemiasza
NIV – The Biblie, New International Version
(Hodder and Stoughton, London
etc. 1984)
NT – Nowy Testament
Pwt – Księga Powtórzonego Prawa
Rdz – Księga Rodzaju
Rt – Księga Rut
Sdz – Księga Sędziów
ST – Stary Testament
Tb – Księga Tobiasza
TPL – Tora Pardes Lauder (Pardes Lauder,
Kraków, t. 1 2001, t. 2 2003)
Tt – List do Tytusa
Wj – Księga Wyjścia
11
Wstęp
I
1. Niniejszy zbiór zawiera krytyczną analizę wybranych utworów należących
do narracyjnego składnika Biblii. Składa się z 10 szkiców, nie licząc niniejszego
wstępnego. Niektóre szkice zaopatrzone są w aneksy rozwijające poruszaną
w nich problematykę. Szkice są w zasadzie autonomiczne. Żeby to osiągnąć, nie
mogłam się ustrzec pewnych powtórzeń. W szczególności pewne fragmenty z kilku
spośród owych szkiców włączyłam do tego Wstępu.
Przez Biblię rozumiem tu Pismo Święte katolików i prawosławnych. Jest to
najobszerniejszy z kanonów biblijnych. Jego Stary Testament (ST) zawiera całość
Biblii hebrajskiej. Ta zaś obejmuje m.in. utwory składające się na to, co nazywam
„głównym ciągiem” ST: Pięcioksiąg (Rdz, Wj, Kpł, Lb, Pwt 1 ), księgi Jozuego (Joz),
Sędziów, Samuela (1 i 2 Sm), Królewskie (1 i 2 Krl), Kronik (1 i 2 Krn) oraz księgi
Ezdrasza (Ezd) i Nehemiasza (Ne). Treść tych utworów stanowią mity, sagi oraz
przekazy historyczne z dziejów Izraela (aż do powrotu z niewoli babilońskiej),
opracowane zgodnie z tendencją teologiczną ich autorów. Moje analizy, jeśli o ST
idzie, dotyczą głównie utworów należących do tego głównego ciągu. Omawiam jednak
również pozostające poza nim „opowieści biblijne”, czyli nowele starotestamentowe:
księgi Hioba (Hi), Rut (Rt), Jonasza (Jon), Daniela (Dn) i Estery (Est).
Do moich „opowieści biblijnych” włączyłam również legendy o Eliaszu i Elizeuszu,
chociaż w Biblii znajdują się one w Księgach Królewskich.
Katolicki (i prawosławny) kanon ST zawiera nadto tzw. księgi deuterokanoniczne,
którym żydzi i protestanci odmawiają charakteru sakralnego i których
nie włączają do swojego kanonu. Spośród nich do moich „opowieści biblijnych”
włączyłam księgi Tobiasza (Tb) i Judyty (Jdt). Mimo że skupiam się w zasadzie
na narracyjnych składnikach Biblii, nie mogłam odmówić sobie zamieszczenia
również szkicu o utworze tak bardzo godnym uwagi, jak Księga Koheleta
(Koh).
1
Z powodów przedstawionych w szkicu „Biblia okrutników” cztery ostatnie księgi Pięcioksięgu
nazywam w tym zbiorze Czteroksięgiem.
12
Wstęp
Nowy Testament nie budzi na ogół wśród chrześcijan takich kontrowersji co
do swojej zawartości jak Stary. Jak podaje Religia, Encyklopedia PWN 2 w haśle
„Kanon biblijny”, „obecna lista 27 ksiąg NT jest przyjęta w prawie całym chrześcijaństwie”.
W niniejszym zbiorze spośród składników NT w zasadzie uwzględniam
jedynie wszystkie cztery kanoniczne ewangelie, omawiane łącznie w szkicu „Jezus
ewangelistów”. Tam gdzie jest to celowe, biorę też pod uwagę elementy treści
Dziejów Apostolskich (Dz) oraz części epistolarnej NT.
Posługuję się z reguły tekstem Biblii Tysiąclecia (BT) jako najbardziej popularnej,
niekiedy wprowadzając drobne poprawki stylistyczne. (Korzystam zazwyczaj
z wydania 5 BT, niekiedy jednak ze sformułowań w wydaniach wcześniejszych,
jeżeli merytorycznie się nie różnią, a stylistycznie są lepsze.) Ustosunkowuję się
również do szeregu przypisów redakcyjnych do tego przekładu. Niekiedy ze względów
merytorycznych albo stylistycznych zastępuję (wskazując to) ustępy z BT odpowiednimi
ustępami z Biblii Poznańskiej (BP) lub unowocześnionej Biblii Jakuba
Wujka (BW) 3 . Omawiam też pewne znajdujące się tam redakcyjne przypisy.
Nie korzystam w zasadzie z najnowszego tłumaczenia Biblii hebrajskiej z hebrajskiego,
Tora Pardes Lauder (TPL) 4 , już choćby dlatego, że to wersja przyjęta
w chrześcijaństwie wpłynęła na naszą kulturę. Nadto, choć jestem laikiem, żywię
wątpliwości co do trafności wprowadzonych tam innowacji translatorskich. Za rażące,
m.in. pod względem moralnym, uważam przy tym szereg komentarzy redakcyjnych
do tego tekstu. Pewne z nich poddaję krytyce w moich szkicach.
Istnieje pewna systematycznie przeprowadzana różnica pomiędzy słownictwem
biblii polskich, a tym, którym się posługuję. Podczas gdy tam natrafiamy
przy przekładzie i omawianiu tekstów starotestamentowych na termin „Izraelici”,
ja używam miast tego terminu „Izraelczycy”. Wydaje mi się, że termin „Izraelici”
odnosi się do wyznawców (m.in. współczesnych) judaizmu, czyli religii Jahwe.
Do starożytnego narodu będącego zbiorowym bohaterem ST lepiej jest więc stosować,
jak myślę, raczej termin „Izraelczycy”, tak samo jak do współczesnego narodu
ukształtowanego na bazie nowo powstałego państwa Izrael. Sprawa ta nie
jest błaha m.in. dlatego, że, jak to ilustrują moje szkice, pomimo znamiennej frustracji
autorów i redaktorów ST – frustracji, na której podłożu zrodził się dominujący
w głównym ciągu ST mit gniewnego, mściwego, nieustannie stosującego
względem swojego „narodu wybranego” pedagogikę przerażających kar Jahwe
– w czasach poprzedzających niewolę babilońską monolatria Jahwe bynajmniej
2
Religia, Encyklopedia PWN, Warszawa 2001–2003.
3
Biblia Tysiąclecia, wyd. 5, Pallotinum, Poznań 2002; Biblia Poznańska: Pismo święte Starego
[2003] i Nowego [2004] Testamentu, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań; Biblia wg Jakuba
Wujka: Pismo święte Starego i Nowego Testamentu. Wyd. Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1962.
4
Tora Pardes Lauder, Pardes Lauder, Kraków 2001–2003.
Wstęp
13
nie była wśród Izraelczyków religią permanentnie dominującą, lecz konkurowała
z politeizmem znajdującym wyraz w kulcie również (lub miast niej) innych bogów.
II
2. Moja analiza krytyczna materiału biblijnego przeprowadzana jest z pewnego
stanowiska ateistycznego i pewnego stanowiska humanistycznego. Ponieważ
ateizm i humanizm występują w różnych odmianach, jest rzeczą słuszną, abym
przedstawiła tu w najogólniejszym zarysie, na czym polega moje ateistyczne i moje
humanistyczne stanowisko.
Zacznę od ateizmu. W ogólnej swojej postaci polega on na odrzuceniu poglądu
przypisującego istnienie Bogu (lub bogom) 5 .
Odrzucać jakiś pogląd można na rozmaite sposoby. Można np. utrzymywać, że
głosiciele tego poglądu mają subiektywne poczucie, iż afirmują jakąś tezę, gdy
w istocie rzeczy nie ma się tu wcale do czynienia z wypowiedzią o jakimś określonym
sensie, i to takim, w odniesieniu do którego wypowiedź tę można by było racjonalnie
czy to afirmować, czy zanegować. W takim wypadku nie ma, oczywiście,
mowy o racjonalnej dyskusji bezpośrednio o akceptowalności omawianego poglądu.
Przedmiotem dysputy musi tu widocznie być przede wszystkim kryterium sensowności
zdań oraz, w odniesieniu do zdań uznawanych za sensowne, kryterium tego,
że posiadają one określoną wartość prawdziwościową, tzn. że przysługuje im
cecha bądź prawdziwości, bądź fałszywości.
W innym razie można głosić, że teza wyrażająca omawiany pogląd jest wewnętrznie
sprzeczna, wobec czego jej fałszywość można wykazać a priori.
W innym wreszcie razie można stwierdzać, że teza wyrażająca dany pogląd
jest hipotezą wysoce niewiarygodną w świetle naukowego – albo może w świetle
zarówno naukowego, jak potocznego – doświadczenia. Można wykazywać, że
negacja tej tezy jest uwiarygodniona przez doświadczenie do stopnia tzw.
praktycznej pewności – innymi słowy, że przysługuje jej „oczywistość empiryczna”.
W odniesieniu do poglądu o istnieniu Boga logicznie możliwe jest stanowisko,
według którego wyrażająca go teza nie może być pozaempirycznie ani zweryfiko-
5
Profesor Jan Woleński w swojej znakomitej książce Granice niewiary, Wydawnictwo Literackie,
Kraków 2004, z którą się zapoznałam po zakończeniu pracy nad tym zbiorem, daje
przegląd logicznie możliwych stanowisk w kwestii istnienia Boga i, w szczególności, charakteryzuje
ateizm oraz agnostycyzm. (Autor określa siebie jako agnostyka.) Mimo że książki J. Woleńskiego
i niniejsza różnią się w znacznej mierze problematyką, a w pewnej także zapatrywaniami
autorów, uważam, że się pod wieloma względami dobrze uzupełniają.